Bir çukura girdiğinizde ya da yavaşça kasisi aştığınızda aracın altından ses geliyorsa, sebep neredeyse her zaman süspansiyon düzeneğindeki yıpranmış bir parçadır: yırtılmış kauçuk burç, boşluk yapmış Z rot ya da rotil, çökmüş amortisör takozu. Ses gıcırtıysa genelde kuruyan kauçuk, tok bir vuruntuysa genelde gevşeyen mafsal konuşuyordur.

Yeni bir araçta yol sessizdir; sürüş de öyle. Aradan yıllar ve onlarca bozuk yol geçince tablo değişir. Önce kasislerde hafif bir tıkırtı başlar, sonra viraja girerken eski bir kapı menteşesini andıran bir gıcırtı eklenir. Kimi sürücü müziği biraz açıp meseleyi kapatır, kimi de “yolda bırakmaz nasılsa” diye düşünür.

Oysa alt takım, aracın iskeletinin yola bakan yüzüdür. Tekerleği yerde tutan, virajda gövdenin yatmasını sınırlayan, frende aracı dümdüz durduran bu düzenek, parçalarından biri gevşediğinde sessizce diğerlerini de yormaya başlar. Kadosan Oto Sanayi Sitesi’ndeki Bahar Oto Servis olarak bu yazıda, duyduğunuz sesi parçayla eşleştirmenin yollarını, ihmalin faturasını ve atölyede nasıl çalıştığımızı sıraladık.

Alt Takım Neden Ses Çıkarmaya Başlar?

Tekerlekler kaportaya doğrudan bağlı değildir. Aradaki köprüyü salıncaklar, rot kolları, viraj demiri, amortisör ve yaylar kurar. Bu parçalar birbirine çıplak metalle değmez; her bağlantı noktasında ya sert kauçuktan yapılmış bir burç ya da içi gresle dolu bir mafsal (rotil) vardır. Görevleri hem hareketi mümkün kılmak hem de titreşimi ve sesi kabine geçmeden yutmaktır.

Kauçuk zamanla yaşlanır. Sıcak yaz, soğuk kış, yağmur, çamur, kışın yola dökülen tuz ve durmadan tekrarlanan esneme, malzemeyi önce sertleştirir, sonra çatlatır. Rotil lastiği yırtılınca gres dışarı akar, içeri su ve toz girer. Koruyucu katman ortadan kalktığında metal metale sürtünme ve boşlukta vuruntu başlar. Kulağınıza gelen şey de budur: yağsız kalmış bir mafsalın ya da kurumuş kauçuğun sesi.

Sesin karakteri işin yarısını söyler. Tok, kısa, “lok lok” ya da “klonk” diye gelen sesler çoğunlukla gevşemiş bir mafsalın ya da yuvasında oynayan bir parçanın işaretidir. Sürekli, ince, inleme benzeri “gıcır gıcır” sesler ise genelde kauçuğun kuru kuru sürtündüğüne işaret eder. Aşağıda bu iki gruba ayrı ayrı bakıyoruz.

Lok Lok ve Tık Tık Sesleri: Boşluk Yapan Parçalar

Yavaş hızda, arnavut kaldırımında ya da derin bir çukurdan çıkarken gelen tok sesler, süspansiyonda “oynama” yapan parçaları gösterir. Sıra genellikle şöyle ilerler.

Z Rot (Askı Rotu)

Alt takımdan gelen vuruntu şikayetlerinin büyük bölümünü Z rotlar yüzünden görüyoruz. Z rot, viraj demirinin uçlarını amortisör ayağına bağlayan ince bir çubuktur ve iki ucunda küçük birer rotil başı taşır. Bozuk yolda en çok hareket eden parçalardan olduğu için aşınır, yuvasında gevşer. Tekerlek kasiste aşağı yukarı oynarken boşluğu olan baş tıkırdar ve ses doğrudan kabine yansır.

Z rot arızası genellikle aracın düz gidişini bozmaz; asıl etkisi virajda gövdenin biraz daha fazla yatmasıdır. Teşhisi ve değişimi de nispeten kolaydır, ama “sadece Z rot” diyerek geçiştirmeden çevresindeki diğer parçalara da bakmak gerekir.

Rotil (Ball Joint) Boşluğu

Rotil, tekerleği taşıyan porya ile alt salıncağı birleştiren küresel mafsaldır; tekerleğin hem sağa sola dönmesine hem de yukarı aşağı hareket etmesine izin verir. Bir bakıma omuz eklemi gibidir. Boşluk yaptığında kasiste ve direksiyon tam kırıkken sert bir vuruntu duyulur.

Bu arızanın şakası yoktur. Rotil iyice gevşeyip ayrılırsa tekerlek taşıyıcısından kopar, direksiyon kontrolü bir anda elden gider. Rotilden şüphelenen sürücünün aracı uzun yolda ya da yüksek hızda kullanmaması gerekir.

Amortisör Takozu ve Rulman

Amortisörün kaportaya bağlandığı üst noktada, kaputu açınca iki yanda görülen kulelerde, kauçuk bir takoz ve direksiyon döndükçe amortisörün de dönmesini sağlayan bir rulman bulunur. Takoz çöktüğünde ya da rulman dağıldığında şu iki işaretten biri çıkar:

• Kasislerden geçerken ön göğüsten, cam altına yakın bir yerden yoğun bir vuruntu gelir
• Araç dururken direksiyonu çevirdiğinizde yayın yerinde zıplar gibi “gırç gırç” bir ses duyulur

Rot Başı ve Rot Kolu

Rot kolları direksiyon kutusunun hareketini tekerleğe taşır. Uçlarındaki mafsallar gevşeyince ses yalnızca alt takımdan gelmez; direksiyon simidinde de bir tıkırtı olarak hissedilir. Direksiyon boşalır, araç şeridinde hafifçe gezinmeye başlar. Böyle bir araçta ön düzen ayarı da tutmaz.

Gıcırtı Sesleri Nereden Gelir?

Gıcırtı vuruntudan farklı olarak çoğunlukla kauçuğun kurumasından, sertleşmesinden ya da yırtılmasından doğan bir sürtünme sesidir. Soğuk havada kauçuk iyice katılaştığı için kış sabahlarında çok daha belirgin duyulur.

Viraj Demiri Lastikleri

Gıcırtının en yaygın kaynağı budur. Viraj demiri, aracın altında bir uçtan diğerine uzanan kalın bir çelik çubuktur ve şaseye iki kauçuk lastikle tutturulur. Bu lastiklerin iç ölçüsü zamanla büyür, kauçuk kurur. Kasiste iki tekerlek birden yükselince demir lastiğin içinde döner ve aradaki kuru sürtünme kesintisiz bir gıcırtıya dönüşür.

Müşterilerimizin önemli bir kısmı daha önce bu lastiklere sıvı gres ya da pas sökücü sıkmış olarak geliyor. Ses birkaç gün kesilir, sonra geri döner. Petrol bazlı ürünler kauçuğu bozduğu için lastik daha da çürür. Kalıcı çözüm lastiklerin yenisiyle değiştirilmesidir.

Salıncak Burçları

Alt salıncaklar, tekerlekle gövde arasındaki ana taşıyıcı koldur. Şaseye bağlandıkları noktada kalın kauçuk burçlar bulunur. Bu burçlar yırtıldığında fren yaparken ya da kalkarken kalın bir gıcırtı, ardından salıncağın yerinde oynamasından doğan tok bir ses duyulur. Yırtık burç yalnızca ses yapmaz: ön düzen ayarını bozar, lastiği düzensiz yer ve frende aracı bir yana çekebilir.

Amortisör ve Yay Grubu

Amortisör, yayın esnemesini sönümleyerek tekerleği yolda tutar. İçindeki yağ ya da gaz basıncını kaybettiğinde yay serbest kalır; araç kasiste birkaç kez sekmeye başlar. Yay yuvasındaki kauçuk pedler de bu hareketle parçalanır ve yay doğrudan metale değerek gıcırtı çıkarır.

Sesi Duymazdan Gelmenin Bedeli

“Ses var ama araç gidiyor” diyerek bekleyenler, genelde bir sonraki bakımda daha uzun bir liste ile karşılaşıyor. İhmalin sonuçlarını üç başlıkta toplamak mümkün:

• Durma mesafesi uzar. Sönümü bozulmuş amortisör ya da boşluk yapmış salıncak, ani frende tekerleğin yolla temasını bozar; ABS gereksiz yere erken devreye girer ve araç daha geç durur.
• Lastikler erken biter. Ön düzendeki milimetrik gevşeklik bile kamber ve toe açılarını kaydırır. Yeni takılan lastik birkaç ayda iç ya da dış kenarından yenebilir.
• Hasar zincirleme büyür. Süspansiyon bir bütündür. Ucuz bir Z rotu zamanında değiştirmezseniz fazladan titreşim amortisörü, sonra rotili, en sonunda direksiyon düzeneğini yorar ve küçük bir iş büyük bir faturaya dönüşür.

Bir de resmî tarafı var: alt takım boşlukları ve yırtık rotil lastikleri, araç muayenesinde ağır kusur sayılabildiği için aracın muayeneden geçmesini engelleyebilir.

Bahar Oto Servis’te Sesin Kaynağını Nasıl Buluyoruz?

Sesi bulmak, parçayı değiştirmekten daha çok dikkat ister; çünkü alt takımdan geliyor sanılan bir ses bazen gevşek bir motor takozundan ya da akstan çıkıyor. Bu yüzden her aracı aynı sırayla ele alıyoruz.

1. Test sürüşü. Usta sesi önce yolda dinler; hangi hızda, frende mi, kasiste mi, direksiyon kırıkken mi çıktığına bakar.
2. Lift ve levye kontrolü. Araç kaldırılıp tekerlekler askıya alınır. Levye ile salıncak burçları, rotiller ve Z rotlardaki boşluk tek tek aranır; gözle görülmeyen oynamalar bu şekilde yakalanır.
3. Kaliteli parça, doğru sıkma. Alt takımda üreticisi belli, ağır hizmet tipi parçalar tercih ediyoruz. Civatalar torku bilinen anahtarlarla sıkılır; havalı tabancayla gelişigüzel sıkılıp dişi bozulan bağlantı bırakmayız.

Alt takımdan gelen küçük bir tıkırtıyı bir sonraki kasise bırakmayın. Bahar Oto Servis‘e uğrayın; aracı liftte birlikte gözden geçirelim, sesin hangi parçadan geldiğini yerinde gösterelim.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)